1. بیان مسئله
افزایش قیمت جهانی کالاهای اساسی بهویژه گندم، دانههای روغنی و خوراک دام در سال اخیر به علت جنگ روسیه با اوکراین و همچنین سرمازدگی اروپا و خشکسالی سالهای اخیر در کشور ما، تأمین کالاهای اساسی را به چالشی جدی برای کشور تبدیل کرده است. اگرچه در کوتاهمدت تدابیری برای تأمین ذخایر راهبردی کشور اندیشیده شده و براساس آمارها و تحلیلهای موجود، تا یکسال آینده با مشکل جدی در این زمینه مواجه نیستیم، اما غفلت از پیشامدهای محتمل و هشدار قحطی جهانی، ممکن است در سالهای آتی تأمین این کالاها را برای مردم کشور با کمبودهای جدی مواجه سازد.
در این میان، فوریترین و سادهترین راهکار، تأمین منابع مالی و ارزی لازم برای «خرید» و واردات کالاهای اساسی و ذخیرۀ آنها برای مواقع بحرانی است. اما در کنار این مسئله، شناسایی ظرفیتهای تولید داخلی کالاهای اساسی و فعالسازی آنها میتواند بهصورتی پایدار، تأمین کالاهای اساسی را تضمین کند. امکانسنجی تولید داخلی کالاهای اساسی از یک سو میتواند شامل شناسایی ظرفیتهای معطلمانده برای تولید و کشت این محصولات باشد و از سوی دیگر، ناظر به ارتقای بهرهوری تولید ازطریق اصلاح شیوههای کشت و آبیاری و اصلاح بذر و همچنین تزریق دانش فنی مورد نیاز صورت گیرد.
مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری از تمامی صاحبنظران و متخصصان دعوت میکند که طرحهای پیشنهادی خود را در این زمینه ارائه دهند. بدیهی است پس از بررسی اولیۀ طرحها، با دعوت از پیشنهاددهندگان و متخصصان این حوزه، تلاش میشود زمینۀ اجراییسازی بهترین طرح با هماهنگی دستگاههای اجرایی مرتبط فراهم شود.
2. دلایل بروز مسئله
بروز جنگ نظامی گسترده میان روسیه و اوکراین، بهعنوان دو تولیدکننده و صادرکنندۀ بزرگ گندم و کالاهای اساسی در جهان و در نتیجه، ازبینرفتن برخی از زیرساختهای تولیدی بهویژه در اوکراین و رفتار احتیاطی سایر کشورهای تولیدکننده کالاهای اساسی و کاهش صادرات آن، باعث افزایش بیسابقۀ قیمت گندم و سایر کالاهای اساسی در جهان شده است. در کنار این جنگ، سرمازدگی در اروپا و خشکسالی در غرب آسیا، باعث کاهش بیشتر در تولید این کالاها شده است. بالاگرفتن تنشهای سیاسی و حرکت به سمت نظام چندقطبی جهانی، احتمال بروز درگیریهای مشابهی را در سایر نقاط جهان افزایش داده است.
در این میان، سایر کشورهای صادرکنندۀ کالاهای اساسی نیز به رفتار احتیاطی روی آورده و صادرات خود را کاهش دادهاند. در کنار این تنگناهای طرف عرضه، تداوم تحریمهای غرب علیه ایران و محدودیتها در دسترسی به منابع ارزی و همچنین بیثباتی در درآمدهای ارزی، باعث میشود که واردات گندم و کالاهای اساسی برای کشور چشمانداز روشنی نداشته باشد. بنابراین، تأمین امنیت غذایی در کشور به مسئلهای جدی تبدیل شده و غفلت از راهکارهای درونزا و استفاده حداکثری از ظرفیتهای داخلی، ممکن است مخاطرات جدی را به همراه داشته باشد.
3. سؤالات کلیدی
سؤالات کلیدی که انتظار میرود مشارکتکنندگان بدان پاسخ دهند به شرح زیر است:
۱. بهرهوری تولید گندم و کالاهای اساسی با توجه به دانش و امکانات موجود، تا چه میزان قابل ارتقا است؟
۲. ظرفیتهای معطل (شامل زمین، منابع آبی، نیروی کار و…) برای افزایش تولید گندم و کالاهای اساسی چقدر برآورد میشود؟
۳. زمانبندی واقعبینانه برای افزایش تولید داخلی گندم و کالاهای اساسی با لحاظ عوامل اختلالزای طبیعی و سیاسی، چگونه است؟
۴. ظرفیتهای ارتقای دانش فنی برای بهبود چشمگیر در بهرهوری تولید گندم و کالاهای اساسی در داخل کشور چیست؟
۵. امکانسنجی واردات گندم و کالاهای اساسی با توجه به مخاطرات بینالمللی و محدودیتهای ارزی، به چه میزان است؟
4. عناوین طرحها و ایدههای پژوهشی
بهمنظور تمرکز بر مسئلۀ اجرایی مورد نظر و جلوگیری از پراکندگی در طرحها، عناوین پیشنهادی زیر برای طرحهای ارسالی بدین شرح است:
۱. امکانسنجی افزایش بهرهوری تولید گندم و سایر کالاهای اساسی با فرض دانش موجود
۲. امکانسنجی افزایش بهرهوری تولید گندم و سایر کالاهای اساسی با فرض انجام تحقیقات جدید علمی
۳. شناسایی ظرفیتهای معطل موجود برای افزایش تولید گندم و سایر کالاهای اساسی
۴. شناسایی ظرفیتهای موجود برای تغییر کشت از سایر محصولات به گندم و سایر کالاهای اساسی
۵. ظرفیتهای شرکتهای دانشبنیان برای افزایش سطح تولید گندم و سایر کالاهای اساسی