بنام خدا
بیان مسأله
تحقق عدالت اقتصادی مستلزم اصلاح نظام توزیع و تخصیص منابع و امکانات موجود در اقتصاد است بهگونهایکه حق دسترسی و بهرهبرداری از این منابع و امکانات برای آحاد مردم فراهم شود. معمولاً دولتها مجموعهای از کمکهای یارانهای را طراحی میکنند تا ضمن ایجاد توازن میان امکانات و نیازهای جامعه و جلوگیری از هدررفت منابع، حمایتهای هدفمندی را از اقشار متوسط و ضعیف جامعه تدارک ببینند.
این حمایتها میتواند صورتهای متفاوتی داشته باشد: گاهی بهصورت اختصاص یارانه به کالاها و گاهی بهصورت اختصاص یارانه نقدی به تولیدکننده یا مصرفکنندۀ نهایی. اتخاذ هر کدام از این راهکارها، الزامات و پیامدهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی خاصی را موجب میشود و دولتها ناگزیرند در قالب طرحهای جامعنگر، جوانب مختلف هر سیاست را بررسی و تدابیر لازم را برای جلوگیری از پیامدهای نامطلوب یا حداقل جبران این پیامدها اتخاذ کنند. در جریان طرح جاری هدفمندسازی یارانهها، دولت سیزدهم برای توزیع عادلانۀ یارانهها و جلوگیری از رانتها و مفاسد ناشی از شیوۀ توزیع موجود، ضمن حذف ارز ترجیحی، منابع آزادشده از محل آن را در قالب یارانه نقدی به حساب مردم واریز کرده است.
درحالحاضر، مسئلۀ اصلی دولت، اجرای صحیح این سیاست و کاستن از پیامدهای منفی آن بهویژه تورم و رکود است که در کاهش قدرت خرید مردم و کوچکشدن سفرۀ آنها نمایان میشود. همچنین، موفقیت اجرای این سیاست، منوط به اتخاذ تدابیر لازم برای کنترل متغیرهای کلیدی اقتصاد ازجمله نرخ ارز و تضمین ثبات در اقتصاد کلان است. علاوهبراین، ازآنجاکه ایدۀ اصلی در عادلانهکردن یارانهها، تغییر قیمتهای نسبی و صرفاً افزایش قیمت کالاهای اساسی برخوردار از ارز ترجیحی (و تثبیت قیمت سایر کالاها) بوده است، حفظ وضع فعلی قیمتهای نسبی و افزایش قیمت سایر کالاها متناسب با کالاهای آزادشده، تمامی دستاوردهای این طرح را از بین خواهد برد.
بنابراین، مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری از تمامی نخبگان و صاحبنظران دعوت میکند که ایدهها و طرحهای ابتکاری و عملیاتی خود را برای کنترل این پیامدهای منفی و تضمین تحقق اهداف طرح ارائه دهند. بدیهی است پس از ارزیابی اولیه، در صورت لزوم با ارائهدهندگان طرحها جلسات کارشناسی برگزار خواهد شد و طرح اجرایی نهایی به مقالات تصمیمگیر کشور ارائه خواهد شد.
دلایل بروز مسأله
در پی چندنرخیشدن ارز از ابتدای سال ۱۳۹۷ و بهدلیل نبود برنامۀ مشخص و همچنین محدودیتهای تجاری برای کنترل نرخ ارز، شکاف میان نرخ ارز دولتی و سایر نرخهای مربوط به بازار نیمایی و آزاد، باعث ایجاد اختلاف چشمگیر میان قیمت کالاهای برخوردار از ارز یارانهای ۴۲۰۰تومانی با سایر کالاها شد. دولت وقت از یک سو با محدودیتهای ارزی ناشی از تحریمهای موسوم به فشار حداکثری مواجه بود و از سوی دیگر، درصدد کنترل قیمت کالاهای اساسی برای حمایت از اقشار متوسط و محرومین.
بااینحال، فهرست کالاهای مشمول ارز ترجیحی بهتدریج در طی چند سال، بسیار کاهش یافت تا اینکه نهایتاً در سال گذشته، صرفاً پنج کالای اساسی شامل چهار نهاده دامی (شامل کنجاله سویا، ذرت، جو، دانه سویا) به اضافه روغن خام مشمول این ارز برای واردات بودند. بهرغم تکلیف قانونی، دولت قبلۀ از حذف این ارز برای کالاهای مذکور امتناع کرد و تعیین سرنوشت آن به دولت سیزدهم واگذار شد. دولت سیزدهم پس از بررسیهای متعدد و استماع دیدگاههای موافقان و مخالفان حذف ارز ترجیحی، نهایتاً تصمیم به حذف آن از ابتدای سال ۱۴۰۱ گرفت. این امر پس از تصویب بودجه ۱۴۰۱ توسط مجلس شورای اسلامی و از ابتدای سال جاری در دستور کار دولت قرار گرفت.
سؤالات کلیدی
سؤالات کلیدی که انتظار میرود مشارکتکنندگان بدان پاسخ دهند به شرح زیر است:
۱. اثرات تورمی و رکودی حذف ارز ترجیحی تا چه حد ارزیابی میشود؟
۲. عوامل مؤثر بر کنترل سطح قیمتها و جلوگیری از تورم انتظاری چیست؟
۳. سازوکار تعیین نرخ ارز منصفانه برای جلوگیری از فشار هزینه به تولیدکنندگان و حفظ قدرت خرید مردم چیست؟
۴. راهکارهای پیشنهادی برای تخصیص عادلانۀ یارانههای آزادشده از محل حذف ارز ترجیحی چیست؟
۵. برنامهها و سیاستهای پیشنهادی برای جلوگیری از تکرار چنین چالشهایی در آینده که نیاز به جراحی مجدد داشته باشد چیست؟
عناوین طرحها و ایدههای پژوهشی
بهمنظور تمرکز بر مسئلۀ اجرایی مورد نظر و جلوگیری از پراکندگی در طرحها، عناوین پیشنهادی زیر برای طرحهای ارسالی بدین شرح است:
۱. برآورد اثرات حذف ارز ترجیحی در کوتاهمدت و میانمدت بر سطح تولید، اشتغال و قیمتها
۲. سازوکارهای حفظ ارزش پولی و کنترل نرخ ارز با توجه به تجربۀ کشورها
۳. شیوههای تخصیص منابع آزادشده از محل حذف ارز ترجیحی درجهت رونق تولید و افزایش اشتغال
۴. ظرفیتهای مردمی در زمینۀ تولید بهمنظور کنترل پیامدهای منفی حذف ارز ترجیحی (بهویژه تورم و رکود)
۵. بررسی تجربیات گذشته در کشور و جهان بهمنظور جلوگیری از تکرار تعدیل ساختاری در آینده کشور